Samningaferlið

Afhending umsóknar

Samningaferlið hefst formlega með því að ríki sem óskar aðildar afhendir aðildarumsókn ráðherraráði Evrópusambandsins, venjulega formennskuríkinu. Að fenginni aðildarumsókn felur ráðherraráðið framkvæmdastjórn ESB að gefa álit sitt á henni til ráðherraráðsins í formi skýrslu, einnig kallað "opinion" eða "avis". Framkvæmdastjórnin leggur í framhaldinu mat á umsóknina, þar með talið hvort forsendur séu fyrir hendi að hefja aðildarviðræður þegar í stað. Umsóknarríki skipar samninganefnd og aðalsamningamann, og gerir aðrar ráðstafanir.

Uppfylling skilyrða

Meginviðmiðin sem framkvæmdarstjórnin horfir til við mat á umsóknarríki eru svonefnd Kaupmannahafnarviðmið frá 22. júní 1993 sem skera úr um hvort ríki fullnægir skilyrðum aðildar að ESB. Umsóknarríki þarf að búa við stöðugar stofnanir sem tryggja lýðræði, lögfestu, mannréttindi og virðingu fyrir minnihlutahópum og vernd þeirra, markaðshagkerfi, sem og getu til að standast samkeppnisþrýsting og markaðsöfl innan sambandsins. Til að geta gengið í ESB þarf aðildarríki að hafa getu til að fylgja skyldum aðildar og gangast undir markmið um pólitískt og efnahagslegt bandalag og myntbandalag. Til að meta umsókn sendir framkvæmdastjórnin umsóknarríki spurningar um stjórnsýslu, stjórnmál og efnahagsmál, skrifar álit sitt á grundvelli svaranna og sendir leiðtogaráði ESB.

Ákvörðun um að hefja viðræður

Að fengnu áliti framkvæmdastjórnar ESB tekur leiðtogaráðið ákvörðun um hvort hefja eigi samningaviðræður við viðkomandi umsóknarríki. Leiðtogaráð ESB kemur saman fjórum sinnum á ári og er ákvörðun þess um upphaf viðræðna samhljóða. Um leið og ákvörðun hefur verið tekin um upphaf viðræðna fær viðkomandi ríki formlega stöðu "umsóknarríkis" (e. candidate country status) sem veitir því ákveðin réttindi, þar á meðal til þess að njóta stuðnings ESB til undirbúnings aðildar, s.s. leggja mat á hvaða breytingar þarf að gera á stjórnsýslu til þess að geta axlað þær skyldur og notist þess ávinnings og réttinda sem felast í aðild. Þessi aðstoð er kölluð IPA eða "Instrument for Pre-Acession".

Formlegt upphaf viðræðna

Þegar ákveðið hefur verið að hefja viðræður fer fram svokölluð ríkjaráðstefna þar sem umsóknarríki, formennskuríki ESB og stækkunarstjóri sambandsins hleypa viðræðunum formlega af stokkunum. Á ríkjaráðstefnunni leggur umsóknarríkið fram skriflega yfirlýsingu þar sem gerð er grein fyrir helstu hagsmunamálum og viðfangsefnum fyrirhugaðra viðræðna og ESB leggur fram samningsramma sem er skrifleg yfirlýsing um þær grundvallarreglur sem viðræðurnar skulu lúta.

Greining á löggjöf - rýnivinna

Áður en eiginlegar viðræður um einstaka samningskafla hefjast er næsta skref við undirbúning aðildarviðræðna að greina löggjöf umsóknarríkis í því skyni að sjá hve miklu leyti hún er í samræmi við löggjöf ESB og hvað um þarf að semja. Þetta er kölluð rýnivinna (e. screening process) sem fer fram á rýnifundum þar sem samningsaðilar útskýra löggjöf sína og stefnu í viðkomandi málaflokkum. Markmiðið er að afmarka þá þætti sem viðræður þurfa að beinast að. Að lokinni greiningu verður til grunnur samningaviðræðna og þá fyrst móta viðkomandi umsóknarríki og aðildarríki ESB samningsafstöðu sína í þeim málum sem semja þarf um. Aðildarríki ESB móta sér sameiginlega samningsafstöðu á grundvelli tillagna framkvæmdastjórnar sambandsins.

Samið um 35 kafla löggjafar

Löggjöf Evrópusambandsins skiptist í 35 kafla og er samið um hvern þeirra fyrir sig. Einróma samþykki aðildarríkjanna þarf til að hefja viðræður um hvern og einn kafla og að sama skapi til að ljúka þeim. Ekki er samið um alla kafla samtímis þó einstakir kaflar kunni að verða opnaðir og þeim lokað á sama tíma. Formlegar viðræður fara fram á ríkjaráðstefnum milli aðildarríkja ESB og umsóknarríkis. Viðræðurnar byggja á hinni sameiginlegu samningsafstöðu sem aðildarríkin hafa einróma samþykkt og samningsafstöðu umsóknarríkis. Aðilar skiptast á samningsafstöðu þar til sameiginleg niðurstaða hefur náðst þannig að loka megi viðræðum með formlegum hætti, kafla fyrir kafla.

Texti aðildarsamnings undirbúinn

Að loknum samningaviðræðum um hvern einstakan kafla tekur við vinna er snýr að því að yfirfæra samningsniðurstöðuna í lagatexta. Sú vinna fer fram í sérstökum vinnuhópi ráðherraráðsins sem síðan ber textann undir umsóknarríki. Þessi vinna fer í raun fram samhliða samningaviðræðum um aðra kafla og bíður því ekki heildarniðurstöðu viðræðna. Þegar öllum köflum hefur verið lokað með þessum hætti liggur aðildarsamningur fyrir.

Aðildarsamningur, fullgildingarferli og þátttaka í starfi ESB

Að samningaviðræðum loknum er aðildarsamningur undirritaður. Undirritun er þó með fyrirvara og leiðir ekki ein og sér til þess að samningurinn verði bindandi. Ráðherraráð ESB þarf að fallast á aðildarsamning og hann þarf einnig að samþykkja í Evrópuþinginu. Að auki þurfa öll aðildarríki ESB að fullgilda hann, auk umsóknarríkisins sjálfs. Um staðfestingarferlið af Íslands hálfu og önnur stjórnskipuleg álitamál við aðild að ESB er fjallað í IX. kafla nefndarálits frá meirihluta utanríkismálanefndar.

Umsóknarríki sem undirritað hefur aðildarsamning sem bíður fullgildingar þarf ekki að bíða þar til fullgildingarferli lýkur til að taka þátt í störfum ESB. Þegar við undirritun aðildarsamnings fær ríki áheyrnaraðild að öllum stofnunum ESB og er því fullur þátttakandi í starfi ESB meðan fullgildingarferlið stendur yfir. Viðkomandi ríki fær þó ekki framkvæmdastjóra eða dómara við Evrópudómstólana fyrr en aðildarsamningur hefur tekið gildi og nýtur ekki atkvæðisréttar.

Samningur um aðild ríkis að ESB jafngildir hefðbundnum grunnsáttmála ESB. Þannig er unnt með slíkum samningi að breyta stofnsáttmála og síðari sáttmálum ESB, enda er slíkt nauðsynlegt þar sem til að mynda þarf að færa inn í sáttmála reglur er lúta stöðu nýs aðildarríkis innan stofnana ESB t.a.m. um fjölda þingsæta á Evrópuþinginu. Þannig felur aðildarsamningur þegar af þeirri ástæðu í sér breytingar á stofnsáttmála ESB.